Kısa bilgi
- Damar tıkanıklığı yıllar içinde gelişir; korunmaya başlamak için hiçbir zaman geç değildir.
- En etkili tek önlem sigarayı bırakmaktır.
- Statinler kalp krizi, felç ve bacak damar sorunları riskini azaltır; ancak tıkalı damarı açmaz ve damarı “temizlemez”.
- Anjiyo ile damar açıldıktan sonra korunma bitmez, daha da önemli hâle gelir.
Üç ayrı hedef: Engellemek, durdurmak, geciktirmek
Korunmada gerçekçi beklenti önemlidir. Engellemek, yani damar sertliğinin hiç başlamaması kısmen mümkündür; risk faktörü olmayan kişilerde hastalık hayat boyu sorun yaratmayacak düzeyde kalabilir. Durdurmak tam olarak nadiren mümkündür; ancak yoğun tedaviyle plakların büyümesi belirgin şekilde yavaşlar. Geciktirmek, yani hastalığı yavaşlatıp kangren, felç ve kalp krizini önlemek ise korunmanın en güçlü kanıtının olduğu alandır.
Tamamen tıkanmış ya da ciddi daralmış bir damar ilaçla, diyetle veya bitkisel ürünlerle yeniden açılmaz. Böyle bir damarı açmanın yolu anjiyo ya da ameliyattır.
Sigara
Sigarayı bırakmak hiçbir ilacın yerini tutamayacağı en etkili önlemdir. Sigaraya devam eden hastalarda hastalık daha hızlı ilerler, bacak kesilmesi riski artar ve anjiyo ile açılan damar daha erken tıkanır. “Az içmek” de güvenli değildir. Kendi çabanızla bırakamıyorsanız sigara bırakma polikliniklerinden ve ALO 171 danışma hattından destek alabilirsiniz.
Şeker, tansiyon ve kilo
Şeker hastalığı özellikle diz altı damarları etkiler ve bacak damar tıkanıklığının en güçlü nedenlerinden biridir. Kan şekerinin iyi kontrolü ve şeker hastalarında günlük ayak bakımı çok önemlidir. Yüksek tansiyon damar sertliğini hızlandırır; damar hastalığı olan çoğu kişide tansiyonun 130/80 mmHg’nın altında tutulması önerilir. Fazla kilolu kişilerde birkaç kilo vermek bile tansiyon ve şeker kontrolüne yardımcı olur.
Statinler: Ne yapar, ne yapmaz?
Statinler, etkisi en iyi araştırılmış damar ilaçlarından biridir. Ne “damarları temizleyen mucize ilaç” ne de “kaçınılması gereken zehir”dir.
Bilimsel olarak kanıtlanmış olanlar
Statinler LDL kolesterolü düşürür ve kalp krizi, felç ve damar kaynaklı ölüm riskini azaltır. LDL’deki her 39 mg/dL düşüş, büyük damar olaylarını yaklaşık beşte bir oranında azaltır. Plakları daha sabit hâle getirerek yırtılma ve ani pıhtı oluşturma riskini düşürür, plak büyümesini yavaşlatır.
Statinlerin yapamadıkları
Tıkalı bir damarı açmaz. En yoğun tedavide bile plak gerilemesi ortalama yüzde 1 düzeyindedir. Kireçlenmeyi azaltmaz; statin kullananlarda tomografideki kalsiyum skoru artabilir ve bu, plakların sertleşip sabitlendiğini gösterir. Sigaranın ve şekerin zararını da telafi etmez.
Fayda herkeste aynı değildir
“Riski yüzde 25 azaltır” ifadesi, damar hastalığı olan bir hastada 100 kişiden yaklaşık 7-8’inin büyük bir olaydan korunması anlamına gelirken, riski düşük sağlıklı bir kişide 100 kişiden yaklaşık 1’inin korunması anlamına gelir. Bu nedenle statin kararı sadece kolesterol değerine göre değil, kişinin toplam riskine göre verilir. Bacak, boyun veya kalp damarı hastalığı olan, stent ya da bypass yapılmış hastalarda ise statin kılavuzlarda kesin olarak önerilir ve genellikle hayat boyu kullanılır.
Yan etkiler
Kör yapılan büyük çalışmalarda statine bağlı kas şikâyeti 100 kişiden yaklaşık 1’inde görülmüş; kas ağrısı bildirenlerin 10’da 9’undan fazlasında şikâyetin ilaçla ilgisi olmadığı anlaşılmıştır. Statinler şeker hastalığı eşiğindeki kişilerde tanıyı biraz öne çekebilir; damar hastalarında koruyucu fayda bu riskten çok daha büyüktür. Ciddi kas veya karaciğer hasarı çok nadirdir. Şikâyetiniz olursa ilacı kendiniz kesmeyin, doktorunuzla konuşun.
Yürüyüş ve beslenme
Bacak damar tıkanıklığında yürüyüş bir tedavi yöntemidir. Haftada en az 3 gün, 30-45 dakika, baldırda orta şiddette ağrı başlayana kadar yürüyüp dinlenerek yapılan düzenli yürüyüş, ağrısız yürüme mesafesini belirgin olarak uzatır. Ayakta yara veya istirahatte ağrı varsa önce doktorunuza danışın.
Beslenmede Akdeniz tipi beslenme önerilir: bol sebze, baklagil, zeytinyağı, balık ve kuruyemiş; işlenmiş et, kızartma ve şekerli gıdalar sınırlı. Sağlıklı beslenme statini tamamlar ama yerini tutmaz.
Anjiyo öncesinde ve sonrasında
İşlem öncesinde sigaranın bırakılması, statin ve pıhtı önleyici ilaçlara başlanması ve şeker kontrolü işlemin başarısını artırır. Sadece yürürken baldır ağrısı olan bazı hastalarda birkaç ay yürüyüş ve ilaç tedavisi işlem ihtiyacını ortadan kaldırabilir. Yara, kangren veya istirahat ağrısı varsa ise beklenmez.
İşlem sonrasında açılan bölge yeniden daralabilir ve hastalık başka damarlarda ilerleyebilir. Bu nedenle:
- Pıhtı önleyici ilaçları aksatmadan kullanın, kendi başınıza kesmeyin.
- Statini hayat boyu kullanın.
- Sigaraya geri dönmeyin ve yürüyüşe devam edin.
- Doppler ultrason kontrollerinizi aksatmayın.
Ne zaman başvurmalı?
Yürürken baldırda dinlenince geçen ağrı, ayakta iyileşmeyen yara veya renk değişikliği, bir bacakta soğukluk varsa bir damar hastalıkları uzmanına başvurun. Bacakta ani şiddetli ağrı ve solukluk, yüzde kayma, konuşma bozukluğu veya göğüs ağrısı gibi durumlarda ise 112’yi arayın.
Daha ayrıntılı bilgi için damar tıkanıklığı ve tedavisi, damar sertliği ve anjiyo sonrası süreç sayfalarıma bakabilirsiniz.